Wydrukuj tę stronę

Położenie i Historia

Żytkiejmy to duża wieś sołecka o cechach miasteczka. Jest ona położona na północnym krańcu Polski, zaledwie 0,5 km od granicy z Rosją (Obwodem Kaliningradzkim). Miejscowość usytuowana jest na przedpolu Parku Krajobrazowego Puszczy Rominckiej. Administracyjnie przynależy do województwa warmińsko-mazurskiego, powiatu gołdapskiego, gminy Dubeninki.


Kolonizacja tych terenów miała miejsce dopiero na początku XVI wieku, za panowania Albrechta von Hochenzollerna. W związku z nadaniem olbrzymich połaci puszcz litewskich królowej Bonie i ustanowieniem przez nią straży w puszczy królewskiej akcja osadnicza ruszyła po litewskiej stronie puszczy. Między innymi w związku z tym Albrecht również lokował osadnictwo wzdłuż całej granicy.

Osada Żytkiejmy została założona około 1550 roku jako wieś czynszowa. Miejscowość została wspomniana po raz pierwszy w dokumencie z 1554 roku jako „Sittkeimen”. Wzmianki historyczne z roku 1597 mówią o założonej w Żytkiejmach karczmie. W roku 1657 miał tu miejsce najazd Tatarów hetmana Wincentego Gosiewskiego, którzy spalili i doszczętnie spustoszyli wieś, uprowadzili w jasyr wiele kobiet i mężczyzn, zrabowali konie, bydło i owce.

Kolejną klęską, jaka dotknęła ten teren, była epidemia dżumy w latach 1709-1711. Wsie opustoszały. Na wyludnionych przez zarazę terenach rozpoczęto akcję ponownej kolonizacji. W latach 30-tych XVIII wieku sprowadzono emigrantów z arcybiskupstwa salzburskiego (Austria), którzy nie chcąc przyjąć katolicyzmu musieli opuścić rodzinne strony. W 1736 roku w Żytkiejmach i okolicach osiedliło się 13 rodzin protestanckich. W 1763 roku utworzono dla nich szkołę.

Osada miała prawo do urządzania targów i jarmarków. Cztery razy w roku odbywały się targi zwykłe oraz jarmarki bydlęce i końskie (jednodniowe). Przez wieki Żytkiejmy stanowiły silny przygraniczny ośrodek handlu i usług rzemieślniczych.

U schyłku XIX wieku odkryto w Żytkiejmach (badania Klebsa) całopalne cmentarzysko jaćwieskie z XI-XIII wieku, w którym znaleziono bransolety z zakończeniami w kształcie głów zwierzęcych, zapinki podkowiaste, wędzidła i ostrogi.

Obecny kościół datowany jest na rok 1879, jest to jednak tylko data przebudowy, gdyż sama bryła jest trzy wieki starsza. Na początku drogi prowadzącej do kościoła stoi duży pomnik z kamienną tablicą oraz napisem niemieckim: „Zum Gedenken der Toten beiden Weltkriege im Kirchspiel Szittkehmen” i polskim: „Dla upamiętnienie zmarłych w obu wojnach światowych mieszkańców parafii Żytkiejmy”. Tablica została wmurowana w 1997 roku w miejsce zniszczonej przedwojennej, dotyczącej ofiar I wojny światowej. Widniały na niej nazwiska mieszkańców parafii Żytkiejmy. Murowana plebania pochodzi z końca XIX wieku.
 
W latach 1905-1906 został tu zbudowany szpital zakonu Joannitów. Budynek posiadał charakterystyczne detale nawiązujące do „architektury wikińskiej” (zwieńczenia dachów w kształcie dziobów łodzi, tzw. drakkarów). Prawdopodobnie wzór wzięty został z budowanej kilkanaście lat wcześniej cesarskiej rezydencji w Jagdhaus Rominten. Opiekunem tego szpital był generał Joseph Speck von Sternburg.
 
W 1907 roku rozpoczęto budowę linii kolejowej łączącej Żytkiejmy z Gąbinem (obecnie Gusiew). Prace przerwała I wojna światowa. W latach 1914-1915 w okolicach Żytkiem toczyły się zacięte walki niemiecko-rosyjskie, o czym świadczy ilość poległych pochowanych na cmentarzu na północ od wsi, przy granicy państwa.
 
Po wojnie, w 1923 roku przystąpiono ponownie do rozbudowy kolei. W 1927 roku otwarto wybudowane w niezwykle trudnym terenie połączenie kolejowe z Gołdapią. Na zachodnim skraju wsi znajduje się jeszcze dawny budynek krańcowej stacji linii kolejowej „Gołdap-Żytkiejmy”. Linia ta jest nieczynna od końca II wojny światowej, ale pozostała ciekawostką i atrakcją turystyczną. Będące jej częścią, mosty w Stańczykach, nad rzeką Błędzianką, stanowią najwyższy tego typu obiekt w kraju. Ostatni z wiaduktów linii kolejowej znajduje się w odległości kilkudziesięciu metrów od granicy polsko-rosyjskiej.
 
Żytkiejmy już przed I wojną światową stały się dużą osadą handlową i targową, ośrodkiem rzemiosła. Z 1270 mieszkańców w 1939 roku około 50% utrzymywało się z pracy w zakładach przemysłowych i rzemieślniczych, handlu i komunikacji. Był tu wspomniany wcześniej szpital, w którym pracowało 8 lekarzy i 3 położne. Było 8 restauracji, 2 kina, 2 młyny, warsztaty ślusarsko-kowalskie. Turyści mogli się zatrzymać w jednym z 5 miejscowych hoteli. W centrum, przy ulicy prowadzącej ku północy, do dzisiaj stoi jeszcze budynek słynnego hotelu „Świętego Huberta” („Heilige Hubert”). W latach 1935-1939 mieściła się tu siedziba niemieckiego ośrodka szkolenia dywersantów i agentów hitlerowskich. Ośrodek ukierunkowany był przede wszystkim na prowadzenie działalności szpiegowskiej i dywersyjnej na terenie Białostocczyzny i Suwalszczyzny. Poza szkoleniem ludzi, przerzucano stąd przez granicę broń, radiostacje i materiały propagandowe. Placówką kierował SS Hauptsturmführer – Herman Dylba.
 
Do 1945 roku wieś znajdowała się w granicach Prus Wschodnich. Niemiecka nazwa miejscowości to: „Schittkehmen”, a później „Wehrkirchen”.
 
W sierpniu 1944 roku Niemcy zbudowali w okolicy umocnienia, będące częścią tzw. Erach Koch Wall, składającego się z zasieków, pól minowych, głębokiego rowu przeciwczołgowego przeciwczołgowego systemu rowów strzeleckich, bunkrów i stanowisk artylerii. Ślady wału są widoczne. W październiku 1944 roku, mimo tych umocnień, Żytkiejmy zdobyte zostały przez wojska radzieckie 3 Frontu Białoruskiego. W czasie walk miejscowość została bardzo zniszczona, w tym m. in. 3 hotele, szpital, mleczarnia, cegielnia, młyn, stacja kolejowa.
 
Pierwszymi osadnikami we wsi po wojnie (2 lipca 1945 roku) byli Marianna i Józef Sawiccy z Boksz (gm. Sejny). Pierwszym sołtysem został Władysław Stachniewicz.
 
Dwa wzgórza leżące na północy wschód od Żytkiejm, przy granicy: Osiecze Góry (221 m n. p. m.) i Zamczysko (196 m n. p. m.) są prawdopodobnie grodziskami jaćwiskimi.
 
W odległości 8 km na wschód od Żytkiejm, między wsiami Lenkupie i Bolcie, schodzą się granice trzech państw: Polski, Rosji (Obwodu Kaliningradzkiego) i Litwy. Miejsce to popularnie nazywa się trójstykiem. W okresie międzywojennym w tym miejscu schodziły się granice Niemiec, Litwy i Polski.


Czytany 1704 razy